लघुसिद्धान्तकौमुदी · वरदराज

रषाभ्यां नो णः समानपदे

लघुसिद्धान्तकौमुदी 266 · प्रकरण 8, which opens at हो ढः · rule 17 of 108 in it

न् becomes ण् after र् or ष् within the same word

A dental न् is replaced by the retroflex ण् when a र् (including the vowel ऋ) or a ष् has come before it, provided both stand in the same word (समानपद). The tongue, once curled back for the र् or ष्, stays curled for the nasal. So तॄ "to cross" gives the participle तीर्ण "crossed", where the न of the क्त suffix retroflexes to ण after the र् — the poem's तीर्णः; the same lifts विशीर्णाम् "scattered" and उद्गीर्णैः "belched forth". The rule 8.4.2 widens the reach so a vowel or a few consonants may intervene and the change still fires.

Aṣṭādhyāyī — 8.4.1 रषाभ्यां नो णः समानपदे
Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 266 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

वरदराज writes under it

स्पष्टम् । <<अचो रहाभ्यां द्वे>> <{LSK60}> । अचः पराभ्यां रेफहकाराभ्यां परस्य यरो द्वे वा स्तः । चतुर्ण्णाम्, चतुर्णाम् ॥

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

6 derivations stand on it

6 words of this poem

the derivation names it — The rule stands at a step of the chain that produces the ending.

practice

Drawn from the words this rule reaches. Each visit is a fresh draw; nothing is kept.

రూపం చెప్పండి · produce the form
श्रु (5వ గణం, लोट्) యొక్క मध्यमपुरुष एकवचन परस्मैपद రూపం ఏది?
Produce the second person singular (मध्यमपुरुष एकवचन) active of श्रु (class 5, लोट्).
the answer is शृणु.
शृणु అనేది लोट्లో श्रु యొక్క मध्यमपुरुष एकवचन परस्मैपद రూపం.
शृणु is the second person singular (मध्यमपुरुष एकवचन) active of श्रु in the लोट्.
రూపం పేరు చెప్పండి · name the form
शृणु (श्रु, लोट् parasmaipada) ఏ పురుషం, ఏ వచనం?
What person and number is शृणु (श्रु, लोट् parasmaipada)?
the answer is second person singular.
शृणु అనేది लोट्లో श्रु యొక్క मध्यमपुरुष एकवचन.
शृणु is the second person singular of श्रु in the लोट्.
సూత్రం పేరు చెప్పండి · name the rule
शृणु సాధనలో शृ + नु ను शृणु గా మార్చే సూత్రం ఏది?
In deriving शृणु, which rule takes शृ + नु to शृणु?
the answer is 8.4.1 रषाभ्यां नो णः समानपदे.
8.4.1 रषाभ्यां नो णः समानपदे: शृ తరువాత न → ण.
8.4.1 रषाभ्यां नो णः समानपदे: after शृ, न becomes ण.
సూత్రం పేరు చెప్పండి · name the rule
तीर्णः సాధనలో तीर् + न + ः ను तीर् + ण + ः గా మార్చే సూత్రం ఏది?
In deriving तीर्णः, which rule takes तीर् + न + ः to तीर् + ण + ः?
the answer is 8.4.1 रषाभ्यां नो णः समानपदे.
8.4.1 रषाभ्यां नो णः समानपदे: तीर् తరువాత न → ण.
8.4.1 रषाभ्यां नो णः समानपदे: after तीर्, न becomes ण.
సూత్రం పేరు చెప్పండి · name the rule
विशीर्णाम् సాధనలో वि + शीर् + ना + म् ను विशीर्णाम् గా మార్చే సూత్రం ఏది?
In deriving विशीर्णाम्, which rule takes वि + शीर् + ना + म् to विशीर्णाम्?
the answer is 8.4.1 रषाभ्यां नो णः समानपदे.
8.4.1 रषाभ्यां नो णः समानपदे: विशीर् తరువాత न → ण.
8.4.1 रषाभ्यां नो णः समानपदे: after विशीर्, न becomes ण.
సూత్రం పేరు చెప్పండి · name the rule
उद्गीर्णैः సాధనలో उद् + गीर् + न् + ऐः ను उद्गीर्णैः గా మార్చే సూత్రం ఏది?
In deriving उद्गीर्णैः, which rule takes उद् + गीर् + न् + ऐः to उद्गीर्णैः?
the answer is 8.4.1 रषाभ्यां नो णः समानपदे.
8.4.1 रषाभ्यां नो णः समानपदे: उद्गीर् తరువాత न्ऐ → णै.
8.4.1 रषाभ्यां नो णः समानपदे: after उद्गीर्, न्ऐ becomes णै.