लघुसिद्धान्तकौमुदी · वरदराज

पुगन्तलघूपधस्य च

लघुसिद्धान्तकौमुदी 449 · प्रकरण 12, which opens at लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः · rule 79 of 179 in it

a stem ending in the augment पुक् or with a light penult takes गुण

A stem takes गुण — the strengthening इ→ए, उ→ओ, ऋ→अर् — of its vowel when the stem either ends in the augment पुक् or has a light penult (लघु उपधा): a short vowel in the second-to-last place, not closed by a conjunct. This is the common strengthening before the tense-sign अ and the like. So दृश् "to see", whose penult ऋ is light, reaches ददर्श "he saw" — दृश् + दृश् + अ → दृश् + दर्श् + अ, the ऋ raised to अर्; भिद् "to split" gives भेद्यैः through भिद् + य → भेद् + य. The rule is why a light middle vowel surfaces one grade stronger in so many stems.

Aṣṭādhyāyī — 7.3.86 पुगन्तलघूपधस्य च
Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 449 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

वरदराज writes under it

पुगन्तस्य लघूपधस्य चाङ्गस्येको गुणः सार्वधातुकार्धधातुकयोः। धात्वादेरिति सः। सेधति। षत्वम्। सिषेध॥

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

17 derivations stand on it

17 words of this poem

the derivation names it — The rule stands at a step of the chain that produces the ending.

practice

Drawn from the words this rule reaches. Each visit is a fresh draw; nothing is kept.

రూపం చెప్పండి · produce the form
दृश् (1వ గణం, लिट्) యొక్క प्रथमपुरुष एकवचन परस्मैपद రూపం ఏది?
Produce the third person singular (प्रथमपुरुष एकवचन) active of दृश् (class 1, लिट्).
the answer is ददर्श.
ददर्श అనేది लिट्లో दृश् యొక్క प्रथमपुरुष एकवचन परस्मैपद రూపం.
ददर्श is the third person singular (प्रथमपुरुष एकवचन) active of दृश् in the लिट्.
రూపం పేరు చెప్పండి · name the form
मोक्ष्यन्ते (मुच्, लृट् atmanepada) ఏ పురుషం, ఏ వచనం?
What person and number is मोक्ष्यन्ते (मुच्, लृट् atmanepada)?
the answer is third person plural.
मोक्ष्यन्ते అనేది लृट्లో मुच् యొక్క प्रथमपुरुष बहुवचन.
मोक्ष्यन्ते is the third person plural of मुच् in the लृट्.
రూపం పేరు చెప్పండి · name the form
वेक्ष्यावः (विश्, लृट् parasmaipada) ఏ పురుషం, ఏ వచనం?
What person and number is वेक्ष्यावः (विश्, लृट् parasmaipada)?
the answer is first person dual.
वेक्ष्यावः అనేది लृट्లో विश् యొక్క उत्तमपुरुष द्विवचन.
वेक्ष्यावः is the first person dual of विश् in the लृट्.
సూత్రం పేరు చెప్పండి · name the rule
ददर्श సాధనలో दृश् + दृश् + अ ను दृश् + दर्श् + अ గా మార్చే సూత్రం ఏది?
In deriving ददर्श, which rule takes दृश् + दृश् + अ to दृश् + दर्श् + अ?
the answer is 7.3.86 पुगन्तलघूपधस्य च.
7.3.86 पुगन्तलघूपधस्य च: दृश्द తరువాత ृ → र्.
7.3.86 पुगन्तलघूपधस्य च: after दृश्द, ृ becomes र्.
సూత్రం పేరు చెప్పండి · name the rule
संसर्पन्त्याः సాధనలో सम् + सृप् + अ + अत् + ई + अस् ను सम् + सर्प् + अ + अत् + ई + अस् గా మార్చే సూత్రం ఏది?
In deriving संसर्पन्त्याः, which rule takes सम् + सृप् + अ + अत् + ई + अस् to सम् + सर्प् + अ + अत् + ई + अस्?
the answer is 7.3.86 पुगन्तलघूपधस्य च.
7.3.86 पुगन्तलघूपधस्य च: सम्स తరువాత ृ → र्.
7.3.86 पुगन्तलघूपधस्य च: after सम्स, ृ becomes र्.
సూత్రం పేరు చెప్పండి · name the rule
आमोक्ष्यन्ते సాధనలో आ + मुच् + स्य + अन्ते ను आ + मोच् + स्य + अन्ते గా మార్చే సూత్రం ఏది?
In deriving आमोक्ष्यन्ते, which rule takes आ + मुच् + स्य + अन्ते to आ + मोच् + स्य + अन्ते?
the answer is 7.3.86 पुगन्तलघूपधस्य च.
7.3.86 पुगन्तलघूपधस्य च: आम తరువాత ु → ो.
7.3.86 पुगन्तलघूपधस्य च: after आम, ु becomes ो.