लघुसिद्धान्तकौमुदी · वरदराज
8.3.15
खरवसानयोर्विसर्जनीयः
लघुसिद्धान्तकौमुदी 93 · प्रकरण 3, which opens at स्तोः श्चुना श्चुः · rule 32 of 41 in it
र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause
A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 93 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः and भर्तुः prakriyās
- docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः and भर्तुः derivations
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वरदराज writes under it
खरि अवसाने च पदान्तस्य रेफस्य विसर्गः। <<संपुंकानां सो वक्तव्यः>> (वार्त्तिकम्) । सँस्स्कर्ता, संस्स्कर्ता॥
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
157 derivations stand on it
574 words of this poem
the derivation names it — The rule stands at a step of the chain that produces the ending.
- कश्चित्1.1
- प्रमत्तः1.1
- भर्तुः1.1
- यक्षः1.1
- अबलाविप्रयुक्तः1.2
- सः1.2
- कनकवलयभ्रंशरिक्तप्रकोष्ठः1.2
- कौतुकाधानहेतोः1.3
- अन्तर्बाष्पः1.3
- अनुचरः1.3
- सुखिनः1.3
- चेतः1.3
- सः1.4
- प्रत्यग्रैः1.4
- कुटजकुसुमैः1.4
- प्रीतः1.4
- संनिपातः1.5
- मेघः1.5
- संदेशार्थाः1.5
- पटुकरणैः1.5
- प्राणिभिः1.5
- प्रापणीयाः1.5
- गुह्यकः1.5
- कामार्ताः1.5
- प्रकृतिकृपणाः1.5
- मघोनः1.6
- दूरबन्धुः1.6
- गतः1.6
- प्रियायाः1.7
- वसतिः1.7
- उद्गृहीतालकान्ताः1.8
- पथिकवनिताः1.8
- आश्वसत्यः1.8
- कः1.8
- अन्यः1.8
- जनः1.8
- यः1.8
- पराधीनवृत्तिः1.8
- पवनः1.9
- अनुकूलः1.9
- वामः1.9
- चातकः1.9
- सगन्धः1.9
- आबद्धमालाः1.9
- बलाकाः1.9
- अविहतगतिः1.10
- आशाबन्धः1.10
- मानसोत्काः1.11
- बिसकिसलयच्छेदपाथेयवन्तः1.11
- भवतः1.11
- राजहंसाः1.11
- सहायाः1.11
- वन्द्यैः1.12
- रघुपतिपदैः1.12
- भवतः1.12
- स्नेहव्यक्तिः1.12
- मुञ्चतः1.12
- कथयतः1.13
- खिन्नः1.13
- क्षीणः1.13
- पयः1.13
- अद्रेः1.14
- पवनः1.14
- उन्मुखीभिः1.14
- दृष्टोत्साहः1.14
- मुग्धसिद्धाङ्गनाभिः1.14
- उदङ्मुखः1.14
- रत्नच्छायाव्यतिकरः1.15
- वपुः1.15
- विष्णोः1.15
- भ्रूविलासानभिज्ञैः1.16
- प्रीतिस्निग्धैः1.16
- जनपदवधूलोचनैः1.16
- पीयमानः1.16
- लघुगतिः1.16
- आम्रकूटः1.17
- क्षुद्रः1.17
- विमुखः1.17
- यः1.17
- छन्नोपान्तः1.18
- परिणतफलद्योतिभिः1.18
- काननाम्रैः1.18
- अचलः1.18
- श्यामः1.18
- स्तनः1.18
- भुवः1.18
- शेषविस्तारपाण्डुः1.18
- तोयोत्सर्गद्रुततरगतिः1.19
- वर्त्म1.19
- तीर्णः1.19
- भक्तिच्छेदैः1.19
- तस्याः1.20
- तिक्तैः1.20
- वनगजमदैः1.20
- वान्तवृष्टिः1.20
- गच्छेः1.20
- अनिलः1.20
- रिक्तः1.20
- सर्वः1.20
- लघुः1.20
- केसरैः1.21
- अर्धरूढैः1.21
- आविर्भूतप्रथममुकुलाः1.21
- कन्दलीः1.21
- उर्व्याः1.21
- सारङ्गाः1.21
- जललवमुचः1.21
- यियासोः1.22
- शुक्लापाङ्गैः1.22
- सजलनयनैः1.22
- केकाः1.22
- प्रत्युद्यातः1.22
- पाण्डुच्छायोपवनवृतयः1.23
- केतकैः1.23
- सूचिभिन्नैः1.23
- नीडारम्भैः1.23
- आकुलग्रामचैत्याः1.23
- परिणतफलश्यामजम्बूवनान्ताः1.23
- कतिपयदिनस्थायिहंसाः1.23
- दशार्णाः1.23
- पयः1.24
- वेत्रवत्याः1.24
- अधिवसेः1.25
- विश्रामहेतोः1.25
- प्रौढपुष्पैः1.25
- कदम्बैः1.25
- यः1.25
- पण्यस्त्रीरतिपरिमलोद्गारिभिः1.25
- शिलावेश्मभिः1.25
- विश्रान्तः1.26
- नवजलकणैः1.26
- क्षणपरिचितः1.26
- वक्रः1.27
- भवतः1.27
- सौधोत्सङ्गप्रणयविमुखः1.27
- उज्जयिन्याः1.27
- विद्युद्दामस्फुरितचकितैः1.27
- लोलापाङ्गैः1.27
- लोचनैः1.27
- वञ्चितः1.27
- वीचिक्षोभस्तनितविहगश्रेणिकाञ्चीगुणायाः1.28
- संसर्पन्त्याः1.28
- दर्शितावर्तनाभेः1.28
- निर्विन्ध्यायाः1.28
- रसाभ्यन्तरः1.28
- विभ्रमः1.28
- सिन्धुः1.29
- तटरुहतरुभ्रंशिभिः1.29
- जीर्णपर्णैः1.29
- सः1.29
- उपपाद्यः1.29
- शेषैः1.30
- पुण्यैः1.30
- दिवः1.30
- स्फुटितकमलामोदमैत्रीकषायः1.31
- अङ्गानुकूलः1.31
- शिप्रावातः1.31
- प्रियतमः1.31
- प्रार्थनाचाटुकारः1.31
- शङ्खशुक्तीः1.32
- सलिलनिधयः1.32
- तोयमात्रावशेषाः1.32
- वत्सराजः1.33
- राज्ञः1.33
- उद्भ्रान्तः1.33
- नलगिरिः1.33
- जनः1.33
- अभिज्ञः1.33
- जालोद्गीर्णैः1.34
- केशसंस्कारधूपैः1.34
- भवनशिखिभिः1.34
- दत्तनृत्त्योपहारः1.34
- अस्याः1.34
- नयेथाः1.34
- भर्तुः1.35
- कण्ठच्छविः1.35
- गणैः1.35
- वीक्ष्यमाणः1.35
- यायाः1.35
- त्रिभुवनगुरोः1.35
- धाम1.35
- कुवलयरजोगन्धिभिः1.35
- गन्धवत्याः1.35
- तोयक्रीडानिरतयुवतिस्नानतिक्तैः1.35
- भानुः1.36
- शूलिनः1.36
- पादन्यासैः1.37
- क्वणितरशनाः1.37
- लीलावधूतैः1.37
- रत्नच्छायाखचितवलिभिः1.37
- चामरैः1.37
- क्लान्तहस्ताः1.37
- वेश्याः1.37
- अभिलीनः1.38
- तेजः1.38
- दधानः1.38
- पशुपतेः1.38
- दृष्टभक्तिः1.38
- सूचिभेद्यैः1.39
- तमोभिः1.39
- तोयोत्सर्गस्तनितमुखरः1.39
- भूः1.39
- विक्लवाः1.39
- ताः1.39
- खिन्नविद्युत्कलत्रः1.40
- अभ्युपेतार्थकृत्याः1.40
- प्रणयिभिः1.41
- वर्त्म1.41
- भानोः1.41
- सः1.41
- नलिन्याः1.41
- प्रत्यावृत्तः1.41
- अनल्पाभ्यसूयः1.41
- गम्भीरायाः1.42
- प्रकृतिसुभगः1.42
- तस्याः1.42
- तस्याः1.43
- ज्ञातास्वादः1.43
- कः1.43
- समर्थः1.43
- त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसितवसुधागन्धसम्पर्करम्यः1.44
- दन्तिभिः1.44
- पीयमानः1.44
- उपजिगमिषोः1.44
- शीतः1.44
- वायुः1.44
- पुष्पासारैः1.45
- व्योमगङ्गाजलार्द्रैः1.45
- रक्षाहेतोः1.45
- तेजः1.45
- पावकेः1.46
- अद्रिग्रहणगुरुभिः1.46
- गर्जितैः1.46
- नर्तयेथाः1.46
- सिद्धद्वन्द्वैः1.47
- वीणिभिः1.47
- मुक्तमार्गः1.47
- व्यालम्बेथाः1.47
- शार्ङ्गिणः1.48
- तस्याः1.48
- सिन्धोः1.48
- गगनगतयः1.48
- दृष्टीः1.48
- भुवः1.48
- गाहमानः1.50
- भजेथाः1.50
- शितशरशतैः1.50
- धारापातैः1.50
- समरविमुखः1.51
- शुद्धः1.51
- कृष्णः1.51
- गच्छेः1.52
- जह्नोः1.52
- फेनैः1.52
- शम्भोः1.52
- तस्याः1.53
- सुरगजः1.53
- तर्कयेः1.53
- अम्भः1.53
- भवतः1.53
- नाभिगन्धैः1.54
- तस्याः1.54
- तुषारैः1.54
- निषण्णः1.54
- उल्काक्षपितचमरीबालभारः1.55
- दवाग्निः1.55
- वारिधारासहस्रैः1.55
- आपन्नार्तिप्रशमनफलाः1.55
- संरम्भोत्पतनरभसाः1.56
- शरभाः1.56
- लङ्घयेयुः1.56
- कुर्वीथाः1.56
- स्युः1.56
- निष्फलारम्भयत्नाः1.56
- अर्धेन्दुमौलेः1.57
- सिद्धैः1.57
- भक्तिनम्रः1.57
- परीयाः1.57
- उद्धूतपापाः1.57
- श्रद्दधानाः1.57
- अनिलैः1.58
- कीचकाः1.58
- पूर्यमाणाः1.58
- संसक्ताभिः1.58
- त्रिपुरविजयः1.58
- किंनरीभिः1.58
- निर्ह्रादः1.58
- ध्वनिः1.58
- सङ्गीतार्थः1.58
- पशुपतेः1.58
- समग्रः1.58
- प्रालेयाद्रेः1.59
- भृगुपतियशोवर्त्म1.59
- अनुसरेः1.59
- श्यामः1.59
- पादः1.59
- विष्णोः1.59
- दशमुखभुजोच्छ्वासितप्रस्थसंधेः1.60
- अतिथिः1.60
- स्याः1.60
- शृङ्गोच्छ्रायैः1.60
- कुमुदविशदैः1.60
- यः1.60
- स्थितः1.60
- राशीभूतः1.60
- अट्टहासः1.60
- अद्रेः1.61
- स्तम्भितान्तर्जलौघः1.62
- सुरयुवतयः1.63
- ताभ्यः1.63
- मोक्षः1.63
- क्रीडालोलाः1.63
- श्रवणपरुषैः1.63
- गर्जितैः1.63
- भाययेः1.63
- ताः1.63
- आददानः1.64
- वातैः1.64
- नानाचेष्टैः1.64
- ललितैः1.64
- निर्विशेः1.64
- प्रणयिनः1.65
- ललितवनिताः2.1
- सचित्राः2.1
- प्रहतमुरजाः2.1
- मणिमयभुवः2.1
- अभ्रंलिहाग्राः2.1
- प्रासादाः2.1
- तैः2.1
- विशेषैः2.1
- उन्मत्तभ्रमरमुखराः2.3
- पादपाः2.3
- नित्यपुष्पाः2.3
- हंसश्रेणीरचितरशनाः2.3
- नित्यपद्माः2.3
- नलिन्यः2.3
- केकोत्कण्ठाः2.3
- भवनशिखिनः2.3
- नित्यभास्वत्कलापाः2.3
- नित्यज्योत्स्नाः2.3
- प्रतिहततमोवृत्तिरम्याः2.3
- प्रदोषाः2.3
- अन्यैः2.4
- निमित्तैः2.4
- अन्यः2.4
- तापः2.4
- विप्रयोगोपपत्तिः2.4
- वयः2.4
- यक्षाः2.5
- उत्तमस्त्रीसहायाः2.5
- मन्दाकिन्याः2.6
- सलिलशिशिरैः2.6
- सेव्यमानाः2.6
- वारितोष्णाः2.6
- अन्वेष्टव्यैः2.6
- कनकसिकतामुष्टिनिक्षेपगूढैः2.6
- मणिभिः2.6
- अमरप्रार्थिताः2.6
- कन्याः2.6
- चूर्णमुष्टिः2.7
- नीताः2.8
- यद्विमानाग्रभूमीः2.8
- नवजलकणैः2.8
- शङ्कास्पृष्टाः2.8
- जलमुचः2.8
- त्वादृशाः2.8
- जालमार्गैः2.8
- धूमोद्गारानुकृतिनिपुणाः2.8
- जर्जराः2.8
- निष्पतन्ति2.8
- तन्तुजालावलम्बाः2.9
- त्वत्संरोधापगमविशदैः2.9
- चन्द्रपादैः2.9
- स्फुटजललवस्यन्दिनः2.9
- चन्द्रकान्ताः2.9
- अक्षय्यान्तर्भवननिधयः2.10
- रक्तकण्ठैः2.10
- उद्गायद्भिः2.10
- धनपतियशः2.10
- किंनरैः2.10
- विबुधवनितावारमुख्यासहायाः2.10
- बद्धालापाः2.10
- कामिनः2.10
- अलकपतितैः2.11
- मन्दारपुष्पैः2.11
- पत्रच्छेदैः2.11
- कनककमलैः2.11
- कर्णविभ्रंशिभिः2.11
- मुक्ताजालैः2.11
- स्तनपरिसरच्छिन्नसूत्रैः2.11
- हारैः2.11
- नैशः2.11
- मार्गः2.11
- सवितुः2.11
- वासः2.12
- नयनयोः2.12
- किसलयैः2.12
- एकः2.12
- कल्पवृक्षः2.12
- पत्रश्यामाः2.13
- दिनकरहयस्पर्धिनः2.13
- वाहाः2.13
- शैलोदग्राः2.13
- करिणः2.13
- वृष्टिमन्तः2.13
- योधाग्रण्यः2.13
- तस्थिवांसः2.13
- प्रत्यादिष्टाभरणरुचयः2.13
- चन्द्रहासव्रणाङ्कैः2.13
- मन्मथः2.14
- सभ्रूभङ्गप्रहितनयनैः2.14
- अमोघैः2.14
- आरम्भः2.14
- चतुरवनिताविभ्रमैः2.14
- सिद्धः2.14
- कृतकतनयः2.15
- वर्धितः2.15
- हस्तप्राप्यस्तबकनमितः2.15
- बालमन्दारवृक्षः2.15
- हैमैः2.16
- विकचकमलैः2.16
- स्निग्धवैदूर्यनालैः2.16
- कृतवसतयः2.16
- व्यपगतशुचः2.16
- हंसाः2.16
- तस्याः2.17
- रचितशिखरः2.17
- पेशलैः2.17
- इन्द्रनीलैः2.17
- क्रीडाशैलः2.17
- कनककदलीवेष्टनप्रेक्षणीयः2.17
- मद्गेहिन्याः2.17
- प्रियः2.17
- रक्ताशोकः2.18
- चलकिसलयः2.18
- केसरः2.18
- कान्तः2.18
- कुरबकवृतेः2.18
- एकः2.18
- सख्याः2.18
- अन्यः2.18
- अस्याः2.18
- वासयष्टिः2.19
- मणिभिः2.19
- अनतिप्रौढवंशप्रकाशैः2.19
- तालैः2.19
- शिञ्जावलयसुभगैः2.19
- नर्तितः2.19
- नीलकण्ठः2.19
- एभिः2.20
- हृदयनिहितैः2.20
- लक्षणैः2.20
- लक्षयेथाः2.20
- शीघ्रसम्पातहेतोः2.21
- निषण्णः2.21
- निम्ननाभिः2.22
- सृष्टिः2.22
- धातुः2.22
- जानीथाः2.23
- तस्याः2.24
- प्रियायाः2.24
- इन्दोः2.24
- त्वदनुसरणक्लिष्टकान्तेः2.24
- भर्तुः2.25
- नयनसलिलैः2.26
- अवधेः2.27
- देहलीदत्तपुष्पैः2.27
- विनोदाः2.27
- मद्वियोगः2.28
- मत्संदेशैः2.28
- सौधवातायनस्थः2.28
- हिमांशोः2.29
- रात्रिः2.29
- क्षणः2.29
- इच्छारतैः2.29
- उष्णैः2.29
- अश्रुभिः2.29
- इन्दोः2.30
- चक्षुः2.30
- सलिलगुरुभिः2.30
- पक्ष्मभिः2.30
- मत्संभोगः2.31
- स्वप्नजः2.31
- दाम2.32
- सर्वः2.33
- करुणावृत्तिः2.33
- सख्याः2.34
- मनः2.34
- सुभगंमन्यभावः2.34
- भ्रातः2.34
- अलकैः2.35
- मधुनः2.35
- मृगाक्ष्याः2.35
- वामः2.36
- अस्याः2.36
- कररुहपदैः2.36
- मुच्यमानः2.36
- मदीयैः2.36
- त्याजितः2.36
- समुचितः2.36
- ऊरुः2.36
- सरसकदलीस्तम्भगौरः2.36
- स्तनितविमुखः2.37
- अस्याः2.37
- अभिनवैः2.38
- जालकैः2.38
- विद्युद्गर्भः2.38
- धीरः2.38
- स्तनितवचनैः2.38
- प्रक्रमेथाः2.38
- भर्तुः2.39
- तत्संदेशैः2.39
- हृदयनिहितैः2.39
- यः2.39
- मन्द्रस्निग्धैः2.39
- ध्वनिभिः2.39
- कान्तोदन्तः2.40
- सुहृदुपनतः2.40
- ऊनः2.40
- आत्मनः2.41
- ब्रूयाः2.41
- सहचरः2.41
- रामगिर्याश्रमस्थः2.41
- अव्यापन्नः2.41
- वियुक्तः2.41
- सङ्कल्पैः2.42
- तैः2.42
- रुद्धमार्गः2.42
- यः2.43
- लोलः2.43
- सः2.43
- अतिक्रान्तः2.43
- अदृष्टः2.43
- धातुरागैः2.45
- अस्रैः2.45
- उपचितैः2.45
- दृष्टिः2.45
- क्रूरः2.45
- नौ2.45
- कृतान्तः2.45
- निर्दयाश्लेषहेतोः2.46
- लब्धायाः2.46
- मुक्तास्थूलाः2.46
- अश्रुलेशाः2.46
- तत्क्षीरस्रुतिसुरभयः2.47
- प्रवृत्ताः2.47
- तुषाराद्रिवाताः2.47
- एभिः2.47
- क्षणः2.48
- अहः2.48
- चेतः2.48
- गाढोष्माभिः2.48
- त्वद्वियोगव्यथाभिः2.48
- गमः2.49
- शापान्तः2.50
- चतुरः2.50
- निर्वेक्ष्यावः2.50
- पृच्छतः2.51
- दृष्टः2.51
- भूः2.52
- आहुः2.52
- ध्वंसिनः2.52
- उपचितरसाः2.52
- निवृत्तः2.53
- साभिज्ञानप्रहितकुशलैः2.53
- तद्वचोभिः2.53
- भवतः2.54
- निःशब्दः2.54
- याचितः2.54
- चातकेभ्यः2.54
- अनुचितप्रार्थनावर्तिनः2.55
- विधुरः2.55
- संभृतश्रीः2.55
- विप्रयोगः2.55
practice
Drawn from the words this rule reaches. Each visit is a fresh draw; nothing is kept.
సూత్రం పేరు చెప్పండి · name the rule
रामैः సాధనలో रामैर् ను रामैः గా మార్చే సూత్రం ఏది?
In deriving रामैः, which rule takes रामैर् to रामैः?
the answer is 8.3.15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः.
8.3.15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः: रामै తరువాత र् → ः.
8.3.15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः: after रामै, र् becomes ः.
రూపం పేరు చెప్పండి · name the form
अश्रुभिः (अश्रु, उकारान्त नपुंसकलिङ्ग) ఏ విభక్తి, ఏ వచనం?
What case and number is अश्रुभिः (अश्रु, उकारान्त नपुंसकलिङ्ग)?
the answer is तृतीया बहुवचन instrumental plural.
अश्रुभिः అనేది अश्रु యొక్క तृतीया बहुवचन.
अश्रुभिः is the instrumental plural (तृतीया बहुवचन) of अश्रु.
సూత్రం పేరు చెప్పండి · name the rule
धेनुः సాధనలో धेनुरुँ ను धेनुः గా మార్చే సూత్రం ఏది?
In deriving धेनुः, which rule takes धेनुरुँ to धेनुः?
the answer is 8.3.15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः.
8.3.15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः: धेनु తరువాత रुँ → ः.
8.3.15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः: after धेनु, रुँ becomes ः.
రూపం చెప్పండి · produce the form
तिक्त (अकारान्त पुंलिङ्ग) యొక్క तृतीया बहुवचन రూపం ఏది?
Produce the instrumental plural (तृतीया बहुवचन) of तिक्त (अकारान्त पुंलिङ्ग).
the answer is तिक्तैः.
तिक्त యొక్క तृतीया बहुवचन రూపం तिक्तैः.
तिक्तैः is the instrumental plural (तृतीया बहुवचन) of तिक्त.
రూపం చెప్పండి · produce the form
गुह्यक (अकारान्त पुंलिङ्ग) యొక్క प्रथमा एकवचन రూపం ఏది?
Produce the nominative singular (प्रथमा एकवचन) of गुह्यक (अकारान्त पुंलिङ्ग).
the answer is गुह्यकः.
गुह्यक యొక్క प्रथमा एकवचन రూపం गुह्यकः.
गुह्यकः is the nominative singular (प्रथमा एकवचन) of गुह्यक.
రూపం పేరు చెప్పండి · name the form
किंनरीभिः (किंनरी, ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग) ఏ విభక్తి, ఏ వచనం?
What case and number is किंनरीभिः (किंनरी, ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग)?
the answer is तृतीया बहुवचन instrumental plural.
किंनरीभिः అనేది किंनरी యొక్క तृतीया बहुवचन.
किंनरीभिः is the instrumental plural (तृतीया बहुवचन) of किंनरी.